مربع ایدئولوژیک و مدل زمینه در رجزخوانی پهلوانی حماسه: نامتقارنی بازنمایی خود و دیگری و کارکرد سهگانهی اقناعی
کلمات کلیدی:
تئون وندایک, حماسۀ پساشاهنامهای رجزخوانی, رابطۀ قدرت, مربع ایدئولوژیک, مدل زمینهچکیده
این مقاله رجزخوانی پهلوانان را در پنج منظومۀ حماسی پساشاهنامهای، گرشاسبنامه، بانوگشسبنامه، برزونامه، سامنامه و کوشنامه، بر اساس دو مفهوم «مربع ایدئولوژیک» و «مدل زمینه» در نظریۀ تحلیل گفتمان تئون وندایک بررسی میکند. هدف پژوهش، تبیین چگونگی بازنمایی «خودی» و «دیگری»، رابطۀ آن با مناسبات قدرت و کارکردهای اقناعی رجز است. پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی انجام شده و دادهها از میان نمونههای رجز در پنج منظومه استخراج و بر اساس مؤلفههای بازنمایی خودی و دیگری، رابطۀ قدرت و کارکرد اقناعی تحلیل شدهاند. یافتهها نشان میدهد بازنمایی «خودی» عمدتاً بر شواهد ارجاعی درونروایی، از جمله نسب، جایگاه و کارنامۀ رزمی، استوار است، درحالیکه بازنمایی «دیگری» بیشتر از طریق برچسبگذاری، تمثیل و کلیشهسازی صورت میگیرد؛ الگویی که با منطق مربع ایدئولوژیک وندایک همخوانی دارد. تحلیل مدل زمینه نشان میدهد رابطۀ قدرت عینی میان طرفین الزاماً با قدرت گفتمانی آنان منطبق نیست و گویندگان میتوانند با توسل به منابع جایگزین مشروعیت، ازجمله استدلال دینی و عقلانی، یا با بازتعریف موقعیت، این عدمتقارن را در سطح گفتار تغییر دهند. همچنین، تحلیل کارکرد اقناعی رجز سه کارکرد اصلی ارعاب، مشروعیتبخشی اخلاقی و مدیریت روایی را آشکار میکند. در کارکرد سوم، رجز میتواند بهجای تشدید رویارویی، برای تعویق نبرد، ایجاد تردید، پیشنهاد عقبنشینی یا بازتعریف معنای کنش به کار رود. بر این اساس، رجز در حماسۀ پساشاهنامهای صرفاً نمایش لفظی قدرت نیست، بلکه گفتاری موقعیتمند است که از طریق بازنمایی خود و دیگری، تنظیم رابطۀ قدرت و هدایت کنش، در شکلدهی به فرایند اقناع و پیشبرد روایت نقش دارد.
دانلودها
مراجع
1. Hamedi-Shirvan Z, Zarghani SM. Analysis of the Story of Rostam and Shaghad Based on Van Dijk's Ideological Square. Kavoshnameh: Journal of Persian Language and Literature. 2014;15(28):99-1228.
2. Mirahmadi H, Tajalli Ardakani A. Discourse Analysis of Descriptions of Nature and Social Conditions in the Poetry of Mehdi Akhavan-Sales Based on Van Dijk's Approach. Quarterly Journal of Literary Research. 2017;14(57):29-62.
3. Hallajzadeh Bonab H, Khalifehloo SF, Aghagolzadeh F. Description and Analysis of Ideological Structures in Family Court Discourse among Women Seeking Divorce Based on Van Dijk's (2006) Approach: A Forensic Linguistics Perspective. Language Research. 2018;10(28):31-58.
4. Najafi Ivaki A, Mahmoudi F, Sayadinejad R. Critical Discourse Analysis of Sermon 108 of Nahj al-Balagha Based on Van Dijk's Ideological Square. Ketab-e Qayyem. 2023;13(29):221-40.
5. van Dijk TA. Text and Discourse Analysis. 1st ed. Abadan: Porsesh; 2015.
6. van Dijk TA. Studies in Discourse Analysis: From Text Grammar to Critical Discourse Analysis. Tehran: Center for Media Studies and Research; 2006.
7. Yousefi M-T, Hashemian L. Discourse Analysis of Politics and Society in the Ghazals of Houshang Ebtehaj Based on Van Dijk's Theory. Quarterly Journal of Literary Research. 2022;19(76):145-74.
8. Pashazanous A, Rahimi M. Analysis of the Dialogue between Prophet Moses and Pharaoh in Light of Van Dijk's Ideological Square. Linguistic Research in the Qur'an. 2019;8(2):21-36.
9. Asadi Tusi AiA. Garshasp-Nama. Tehran: Boroukhim Bookstore; 1975.
10. Ibn Abi al-Khayr I. Kush-Nama. Tehran: Elmi; 1998.
11. Ata ibn Yq. The Epic of Borzu-Nama: A Critical Edition of the Story of Borzu. Hamadan: Bu-Ali Sina University; 2005.
12. van Dijk TA. Studies in Discourse Analysis: From Text Grammar to Critical Discourse Analysis. 3rd ed. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance; 2010.
13. van Dijk TA. Text and Discourse Analysis: An Interdisciplinary Introduction. Tehran: Porsesh; 2015.
دانلود
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Hamid Tabrizi (Author); Forouzan Haghshenas Getabi; Gholam Abbas Zakeri (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
