مطالعه تطبیقی جلوه‌های حماسی در ادبیات معاصر فارسی و عربی

چکیده

این مقاله به بررسی تطبیقی تحولات حماسه در ادبیات معاصر فارسی و عربی می‌پردازد. با رویکردی میان‌رشته‌ای و تحلیل گفتمانی، نشانه‌شناختی و ساختاری، نشان داده می‌شود که حماسه معاصر از قالب کلاسیک خود فاصله گرفته و به پدیده‌ای چندلایه تبدیل شده است که در تقاطع تاریخ، سیاست، هویت و زبان بازتعریف می‌شود. شاعران معاصر، با انتقال حماسه از افسانه‌های ملی به فضای چالش‌های وجودی فردی و جمعی، قهرمان را از اسطوره‌هایی چون رستم و عنتره به شهید گمنام، مادر سوگوار، کودک آواره یا شاعر تبعیدی تبدیل کرده‌اند. یافته‌ها حاکی از تحول از قهرمان‌محوری به انسان‌محوری، نقش محوری زبان به مثابه میدان نبرد، بازتعریف اسطوره در خدمت مقاومت و تنوع کارکردهای اجتماعی-سیاسی حماسه است. اگرچه اشتراکاتی در به‌کارگیری اسطوره و تأکید بر مقاومت بین دو سنت ادبی وجود دارد، تفاوت‌های عمیقی در تعامل با سنت، بازنمایی قهرمان و سبک‌شناسی زبانی دیده می‌شود که ریشه در تجربیات تاریخی-سیاسی متفاوت دو منطقه دارد. این پژوهش بر ناکارآمدی نظریه‌های کلاسیک حماسی و لزوم رویکردهای میان‌رشته‌ای تأکید کرده و حماسه معاصر را ابزاری برای بازتولید هویت، مقاومت در برابر سلطه و گفت‌وگوی انتقادی با سنت معرفی می‌کند.