شاخصه‌هاي تئاتر کمدي اصفهان بر اساس نظريات هنري برگسون

چکیده

تئاتر کمدی اصفهان به‌عنوان یکی از جریان‌های شاخص نمایش‌های بومی ایران، همواره جایگاهی ویژه در فرهنگ عامه و تاریخ تئاتر کشور داشته است. این گونه نمایشی با تکیه بر لهجه، بداهه‌پردازی، موقعیت‌های روزمره و شوخی‌های مبتنی بر هویت محلی، توانسته است پیوندی عمیق با مخاطبان برقرار کند. با وجود اهمیت این سنت نمایشی، تحلیل نظری آن در چارچوب نظریه‌های کلاسیک خنده کمتر مورد توجه قرار گرفته است. هدف پژوهش حاضر، شناسایی و تبیین شاخصه‌های تئاتر کمدی اصفهان بر اساس نظریات هنری برگسون و بررسی میزان انطباق این شاخصه‌ها با پارامترهای منتخب دوازده‌گانه خنده در کتاب «خنده» است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعات کتابخانه‌ای، بررسی میدانی و مصاحبه با برخی فعالان این حوزه بوده و داده‌ها از طریق تحلیل دو نمایش شاخص «خواستگاری» و «شیر تو شیر» گردآوری و با چارچوب نظری برگسون تطبیق داده شده است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که مؤلفه‌هایی چون تداخل سلسله‌های معنایی، تکرار، وارونگی موقعیت، مکانیکی شدن رفتار و برجسته‌سازی ویژگی‌های زبانی، در تئاتر کمدی اصفهان حضوری فعال دارند و بخش عمده‌ای از سازوکار خنده در این آثار را شکل می‌دهند. همچنین لهجه اصفهانی و عنصر بداهه‌پردازی به‌عنوان عوامل هویت‌ساز، نقش تعیین‌کننده‌ای در تقویت کارکرد اجتماعی خنده ایفا می‌کنند. در نتیجه می‌توان گفت تئاتر کمدی اصفهان، ضمن حفظ اصالت بومی خود، قابلیت تحلیل و تبیین در چارچوب نظریه‌های کلاسیک زیبایی‌شناسی خنده را داراست.