از تأثیر تا تقابل: دگرخوانیهای خلاق حافظ از غزلهای خواجوی کرمانی در آینۀ اضطراب تأثیر
کلمات کلیدی:
دگرخوانی های خلّاق, حافظ, خواجوی کرمانی, هارولد بلومچکیده
این مقاله به تحلیل نسبت بینامتنی غزلیات حافظ شیرازی با غزلیات خواجوی کرمانی بر اساس نظریۀ «اضطراب تأثیر» و «دگرانی خلاق» هارولد بلوم میپردازد. بلوم آفرینش شاعر متأخر را حاصل کشاکشی ستیزهجویانه با اقتدار متون پیشین میداند که از طریق شش میزان بازنگرانه صورت میگیرد. پژوهش حاضر با روش توصیفی–تحلیلی و با تکیه بر بررسی غزلهایی که حافظ در «زمین» مشترک با خواجوی کرمانی سروده است، نشان میدهد که حافظ نه از مسیر تقلید، بلکه از طریق دگرخوانی خلاق، به استقلال سبکی و گفتمانی دست یافته است. تحلیل شواهد شعری نشان میدهد که حافظ با جابهجایی کانون معنا، بسط نمادها، تهیسازی قداست گفتار تعلیمی، فربهسازی موسیقی و بازیهای زبانی، و بازگرداندن شبحوار سنت، غزل عرفانی خواجوی کرمانی را به افقی تازه منتقل میکند. نظریه بلوم همچنین دریچهای تازه برای فهم پویایی میراث شعری در ادب فارسی میگشاید. در سنت فارسی، تأثیر ادبی تنها باری روانی نیست، بلکه گفتوگویی فرهنگی میان نسلهاست. شاعر ایرانی برای تثبیت جایگاه خود ناچار است با گذشته وارد مکالمهای چندلایه شود — گاه در قالبِ تمجید، گاه در صورتِ طنز یا چالش. از این منظر، رابطهی حافظ با خواجوی کرمانی و دیگر شاعرانِ همسبک، نماد کوچکی از تکامل شعر تغزلی فارسی است؛گفتوگویی میان تقلید و نوآوری، میان میراث و آزادی.نتایج پژوهش حاکی از آن است که عظمت حافظ در نفی سنّت پیشین نیست، بلکه در استحالۀ خلاق آن و تبدیل غزل از بیانی اخلاقی–تعلیمی به میدانی چندصدایی و پرتنش تحقق یافته است.
دانلودها
مراجع
1. Bloom H. The Anxiety of Influence: A Theory of Poetry. New York: Oxford University Press; 1973.
2. Bloom H. A Map of Misreading. Oxford: Oxford University Press; 1975.
3. Mousavi A. The Influence of Khwaju Kermani on Hafez's Poetry. Persian Literary Research Quarterly. 2015(26).
4. Abrams MH. The Mirror and the Lamp: Romantic Theory and the Critical Tradition. Oxford: Oxford University Press; 1953.
5. Taheri M, Farrokhi F. An Analysis of Bloom's Theory of the Anxiety of Influence in Persian Poetry. Contemporary Persian Literary Criticism Quarterly. 2013.
6. Kiani M, Soleimani M. Application of Bloom's Theory of the Anxiety of Influence in Persian Poetry. Contemporary Literary Studies. 2019.
7. Shafi'i Kadkani MR. The Music of Poetry. Tehran: Agah Publications; 2006.
8. Shafi'i Kadkani MR. This Alchemy of Being (On Hafez). 8th ed. Tehran: Tous Publications; 2022.
9. Fouladvand J. Hafez and His Worldview. Tehran: Tarh-e No Publications; 1997.
10. Safa Z. History of Persian Literature in Iran. Tehran: Ferdows Publications; 1984.
11. Shamisa M. Poetic Stylistics. Tehran: Ferdows Publications; 2003.
12. Zarrinkoub A. From the Manifest and the Hidden. Tehran: Amir Kabir Publications; 2000.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Kobra Azadeh (Author); Alieh Yousef Fam; Shervin Khamseh (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
