مقایسۀ زهدیات ابوالعتاهیه و ابونواس؛ انگیزهها، خاستگاه، مضامین و سبک
کلمات کلیدی:
زهدیات, ابوالعتاهیه, ابونواس, شعر عباسی, ادبیات تطبیقیچکیده
عصر عباسی اول با دگرگونیهای عمیق اجتماعی، سیاسی و فکری خود، بستری بیسابقه برای پیدایش دو گفتمان متضاد زاهدانه پدید آورد. ابوالعتاهیه و ابونواس، هر یک به شکلی متفاوت و از جایگاهی جداگانه، آن را در شعر خویش بازتاب دادهاند. این پژوهش با روش تطبیقی درصدد واکاوی تفاوتهای بنیادین میان زهدیات این دو شاعر (از برجستهترین شاعران زهد در دورۀ نخست عصر عباسی) در چهار محور اساسی است: تبیین انگیزههای فردی و اجتماعی، خاستگاه فکری و فرهنگی، مضامین و درونمایهها و ویژگیهای سبکی و ادبی. یافتههای پژوهش نشان میدهد که زهد ابوالعتاهیه بیش از آنکه برآمده از عوامل درونی باشد، ریشه در عوامل اجتماعی و فکری دارد و به تدریج به مکتبی اخلاقی-تربیتی بدل میشود که بر پایۀ بینامتنیت قرآنی و تأثیرپذیری از آموزههای مانوی و بودایی استوار است، بدون آنکه اساس اسلامی آن مخدوش شود. او با سبکی نثرگونه، تعلیمی و صریح و به دور از پیچیدگیهای سنتی، چهرهای تیره و تار از جهان ترسیم میکند و مرگ را به عنوان محوریترین درونمایۀ زهدیات خود قرار میدهد. در مقابل، زهد ابونواس عمدتاً انگیزهای روانی و درونی دارد و در قالب تناقض عاطفی میان گذشتۀ هرزهآلود و چنگ زدن به لذتهای زندگی از یک سو و ترس عمیق از مرگ و حسابرسی و میل به آمرزش از سوی دیگر، ظاهر میشود. توبۀ او ناگزیر و برآمده از ناتوانی تن در واپسین روزهای عمر است، اما در عین حال راستین و سرشار از امید به بخشایش الهی؛ توبهای که با وجود بهرهمندی از ژرفای معرفت دینی، از رویکردی امیدبخش و آمرزشخواهانه پیروی میکند نه صرفاً بیمدهنده و ترهیبی. پژوهش حاضر در نهایت نشان میدهد که با وجود اشتراک این دو شاعر در محوریت قرار دادن مرگ، فناپذیری جهان و بهرهگیری از میراث اسلامی (قرآن و سنت)، گفتمان شعر زهد در عصر عباسی پاسخی آگاهانه به دگرگونیهای عظیم آن دوره و بحرانهای فکری و اجتماعی برآمده از آن بوده و صرفاً بازتابی از وعظِ سنتی به شمار نمیرود. این گفتمان زهدیات به لحاظ کیفی تفاوتی بنیادین دارد؛ تفاوتی که در خاستگاه، انگیزهها، شیوۀ پرداخت مضامین و سبک بیانی آنان ریشه دارد و از خوانشی صرفاً توصیفی به تحلیلی ساختاری-انتقادی راه میبرد.
دانلودها
مراجع
1. al-Farahidi KiA. Kitab al-'Ayn. Qom: Hijrat; 1985.
2. Ibn Faris A. Mu'jam Maqayis al-Lughah. Qom: Islamic Propagation Office; 1984.
3. al-Azhari MiA. Tahdhib al-Lughah. Beirut: Dar Ihya' al-Turath al-'Arabi; 2001.
4. Manqur MO. Moral Values in the Ascetic Poetry of Abu al-Atahiyah. Annals of Heritage. 2004(1):113-26.
5. Brihoum A. Asceticism and Its Motives in Abu al-Atahiyah and Abu Ishaq al-Albiri. Afaq lil-'Ulum. 2018;11(1):172-82.
6. Sharaf al-Din K. The Concise Literary Encyclopedia: Abu al-Atahiyah. Beirut: Dar wa-Maktabat al-Hilal; 1992.
7. Dayf S. History of Arabic Literature: The First Abbasid Era. Cairo: Dar al-Ma'arif; 1966.
8. Baghoura Ma-S. The Tendency of Rejection and Its Effect on Shaping Abbasid Poetry: Abu al-Atahiyah, Abu Nuwas, and Abu Tammam as Models; A Stylistic Study. Algeria2013.
9. Farrukh U. Abu Nuwas: Poet of Harun al-Rashid and Muhammad al-Amin. Beirut: Dar al-'Ilm lil-Malayin; 1988.
10. Abu Nuwas a-HiH. Diwan Abi Nuwas. Beirut: Dar Sader; 1970.
11. Kabir A. The Intellectual Context and Artistic Vision in the Ascetic Poetry of Abu al-Atahiyah. Dafatir Makhbar al-Shi'riyyah al-Jaza'iriyyah. 2017(4):130-49.
12. Abdi M, Qasemi R. The Stylistics of Abu Nuwas's Ascetic Poems in Light of Structural and Linguistic Studies. Journal of the Iranian Scientific Association for Arabic Language and Literature. 2016(37):21-42.
13. Faysal S. Abu al-Atahiyah: His Poems and Reports. Damascus: Maktabat Dar al-Mallah.
14. Abu al-Atahiyah Iiia-Q. Diwan Abi al-Atahiyah. Beirut: Dar Beirut li-al-Tiba'ah wa-al-Nashr; 1964.
15. al-Fakhuri H. A Concise History of Arabic Literature. Beirut: Dar al-Jil; 1991.
16. al-Fu'ad DH. Asceticism in Abu al-Atahiyah's Poem 'al-Dunya al-Munaghghasah': A Semiotic Study Based on Michael Riffaterre. Indonesia2023.
17. Bustani B. Arab Writers. Beirut: Dar al-Jil; 1937.
18. Brockelmann C. History of Arabic Literature: Dar al-Kutub al-Islami; 1977.
19. Sharaf al-Din K. The Concise Literary Encyclopedia: Abu Nuwas. Beirut: Dar wa-Maktabat al-Hilal; 1987.
20. al-Fakhuri H. The Comprehensive History of Arabic Literature. Beirut: Dar al-Jil; 1970.
21. Cheikho L. Abu al-Atahiyah from the Masterpieces Series. Beirut: al-Matba'ah al-Kathulikiyyah; 1931.
22. Bahjat M. The Islamic Current in the Poetry of the First Abbasid Era.
23. Husayn T. Hadith al-Arbi'a. Egypt: Dar al-Ma'arif; 1964.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2024 زهرا سعيدي

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.