تحلیل گفتمانی مبتنی بر لایۀ زبانی (با تأکید بر بسامد و تأثیر واژگان کلیدی) در بخش حماسی شاهنامه با تکیه بر داستان‌ رستم و اسفندیار

چکیده

این پژوهش با تمرکز بر سبک‌شناسی گفتمانی شاهنامه به تحلیل گفتمانی مبتنی بر لایۀ زبانی (با تأکید بر بسامد و تأثیر واژگان کلیدی) در بخش حماسی شاهنامه با تکیه بر داستان‌ رستم و اسفندیار می‌پردازد. پژوهش حاضر بر این پیش‌فرض استوار است که شاهنامه نه فقط متنی ادبی، بلکه گفتمانی تاریخی - فرهنگی است که در آن ارزش‌ها، ایدئولوژی‌ها و روابط قدرت بازنمایی می‌شوند. هدف اصلی پژوهش، تبیین سازوکارهای زبانی و روایی در تولید گفتمان حماسی و آشکارسازی ایدئولوژی‌های پنهان در پسِ روایت‌های پهلوانی است. روش تحقیق توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر سبک‌شناسی گفتمانی و تحلیل متن است که در آن ابیات منتخب از منظر واژگان کلیدی، نوع جمله‌ها، شگردهای بلاغی، زاویۀ دید و تقابل‌های روایی بررسی شده‌اند. یافته‌های تحقیق نشان می‌دهد که بررسی لایۀ زبانی آشکار ساخت که واژگان کلیدی چون بخت، خرد، دین، یزدان، شاه، پهلوان و واژگان حماسی نه به‌صورت تصادفی، بلکه آگاهانه و هدفمند به‌کار رفته‌اند و هر یک حامل بار معنایی، ارزشی و ایدئولوژیک خاصی هستند. فردوسی از طریق بسامد این واژگان، شبکه‌ای مفهومی می‌سازد که در آن قدرت سیاسی، مشروعیت دینی، اخلاق پهلوانی و سرنوشت انسانی به‌طور پیوسته با یکدیگر در تعامل و تقابل‌اند. همچنین تحلیل نوع جمله‌ها، افعال و زمان‌های روایی نشان داد که زبان شاهنامه زبانی خنثی نیست، بلکه زبانی کنش‌مند است که از طریق فرمان، نهی، پرسش، سوگند و افعال امری، روابط قدرت و جایگاه اجتماعی شخصیت‌ها را تثبیت یا به چالش می‌کشد.