تحلیل سازوکارهای شکل‌گیری هویت فردی و جمعی در منظومه خسرو و شیرین نظامی بر پایه نظریه نشانه‌شناسی فرهنگی یوری لوتمان
کلمات کلیدی:
هویت فردی؛ هویت جمعی؛ نشانه‌شناسی فرهنگی؛ یوری لوتمان؛ خسرو و شیرین؛ تعاملات اجتماعی؛ نظامی گنجویچکیده
منظومه خسرو و شیرین نظامی گنجوی، افزون بر جایگاه برجسته آن در ادبیات غنایی فارسی، متنی فرهنگی و اجتماعی است که در آن هویت‌های فردی و جمعی از خلال شبکه‌ای از نشانه‌ها، رمزگان‌ها، تقابل‌ها و تعاملات اجتماعی شکل می‌گیرند. پژوهش حاضر با هدف تحلیل سازوکارهای شکل‌گیری هویت فردی و جمعی در این منظومه بر پایه نظریه نشانه‌شناسی فرهنگی یوری لوتمان انجام شده است. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر مطالعه کتابخانه‌ای و تحلیل متن است. در این چارچوب، مفاهیمی چون سپهر نشانه‌ای، مرزهای فرهنگی، تقابل‌های دوگانه، فرهنگ به‌مثابه نظام مدل‌ساز ثانویه و حافظه فرهنگی، مبنای تحلیل قرار گرفته‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که هویت فردی شخصیت‌های اصلی، یعنی خسرو، شیرین و فرهاد، ماهیتی پویا، رابطه‌ای و تحول‌پذیر دارد. هویت خسرو در کشاکش میان قدرت سیاسی، عشق و مسئولیت اخلاقی بازتعریف می‌شود؛ شیرین از طریق استقلال، خرد، مقاومت اخلاقی و قرار گرفتن در مرز دو حوزه فرهنگی، هویتی کنشگر و متمایز می‌یابد؛ و فرهاد با تکیه بر کار، عشق، فداکاری و تقابل با قدرت رسمی، به نمادی فرهنگی از عشق ایثارگرانه تبدیل می‌شود. در سطح جمعی، منظومه با بازنمایی حافظه تاریخی ایران، ساختار طبقاتی، ارزش‌های اخلاقی، نقش‌های جنسیتی و روابط میان‌فرهنگی، تصویری چندلایه از هویت فرهنگی ارائه می‌دهد. همچنین، مرزهایی چون ایران/ارمنستان، شاه/هنرمند، عشق/قدرت، زن/مرد و مرکز/پیرامون، مهم‌ترین عرصه‌های تولید معنا و بازتعریف هویت‌اند. در مجموع، خسرو و شیرین را می‌توان متنی فرهنگی دانست که در آن هویت فردی و جمعی در تعامل مستمر با یکدیگر و از طریق فرایندهای نشانه‌ای و اجتماعی تولید و بازتولید می‌شوند.
دانلودها
مراجع
1. Jenkins R. Social Identity. London: Routledge; 2008.
2. Ricoeur P. Oneself as Another. Chicago: University of Chicago Press; 1992.
3. Safa Z. History of Iranian Literature. Tehran: Ferdows; 1999.
4. Zarrinkoub A. With the Caravan of Helleh. Tehran: Sokhan; 2008.
5. Sojoudi F. Applied Semiotics. Tehran: Elm; 2009.
6. Shoairi HR. Cultural Semiotics. Tehran: SAMT; 2009.
7. Lotman Y. The Structure of the Artistic Text. Ann Arbor: University of Michigan Press; 1977.
8. Lotman Y. Universe of the Mind: A Semiotic Theory of Culture. London: I.B. Tauris; 1990.
9. Nezami Ganjavi Ja-DAM. Khosrow and Shirin. Tehran: Zavvar; 2019.
10. Pournamdarian T. Symbols and Symbolic Narratives in Persian Literature. Tehran: Sokhan; 2001.
11. Goffman E. The Presentation of Self in Everyday Life. New York: Doubleday; 1959.
12. Nojoumian D. An Introduction to Theories of Identity. Tehran: Agah; 2011.
13. Rouholamini M. The Reflection of Social Stratification in Hafez's Divan. Nameh-ye Olum-e Ejtemaei. 1989;1(2):191-208.
دانلودها
گاه‌شمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Arezo Savari (Author); Farzaneh Yousef Ghanbari; Farzaneh Abad, Masoud Kheradmandpour (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
