اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران در آیینۀ ادبیات معاصر با تکیه بر آثار و اندیشۀ علامه دهخدا
کلمات کلیدی:
ادبیات معاصر, مشروطه, علیاکبر دهخدا, چرند و پرند, طنز سیاسی, نقد اجتماعی, استبداد, لغتنامه دهخدا, نثر فارسیچکیده
ادبیات معاصر ایران، بهویژه از دوران مشروطه به بعد، آینۀ تمامنمای تحولات سیاسی و اجتماعی این سرزمین بوده است. در این میان، علیاکبر دهخدا (۱۲۵7-۱۳۳۴ ش) با آثار متنوع خود، از جمله مقالات پر از طنز« چرند و پرند»، اشعار، ترجمهها و عظیمترین فرهنگ لغت فارسی، نقشی بیبدیل در بازتاب انتقادی اوضاع زمانه و شکلدهی به اندیشۀ سیاسی و اجتماعی نوین ایفا کرده است. دهخدا به عنوان یکی از پیشگامان ادبیات متعهد و طنز انتقادی، با نگارش ستون «چرند و پرند» در روزنامه صوراسرافیل، زبان توده مردم را به عرصهی ادبیات سیاسی وارد کرد. این پژوهش به بررسی بازتاب اوضاع سیاسی و اجتماعی ایران در عصر مشروطه از دریچه آثار علامه علیاکبر دهخدا میپردازد. ضمن بررسی نمونههایی از «چرند و پرند»، اشعار و مقدمه لغتنامه، نشان میدهد که آثار دهخدا صرفاً بازتاب وضعیت موجود نیست، بلکه فراخوانی است به کنشگری سیاسی- اجتماعی و بنیانگذاریِ ایرانِ مدرن. از این رو، دهخدا را میتوان نه فقط یک ادیب، که یک مصلح اجتماعی و روشنفکر پیشرو در تاریخ معاصر ایران به شمار آورد. پرسش اصلی این است که: دهخدا چگونه و با چه ساز و کارهای ادبی، واقعیتهای تلخ جامعۀ ایران را به نقد کشیده و چه راهکارهایی برای برونرفت از آن ارائه داده است.؟ یافتهها نشان میدهد که دهخدا با سلاح طنز سیاسی، ایجاز، طنز تلخ و رجوع به زبان مردم، هم به افشای فساد دستگاه حاکمه و دخالت بیگانگان پرداخته و هم ریشۀ انحطاط را در جهل، خرافهپرستی و از خودبیگانگی تودهها جستجو کرده است. اندیشۀ او مبتنی بر قانونمداری، آزادی، وطنپرستی، علمآموزی و احیای هویت ملی از طریق زبان فارسی بود. این پژوهش با رویکردی کیفی و روش توصیفی-تحلیلی و با تکیه بر متن آثار دهخدا، میکوشد تا چگونگی بازنمایی شرایط سیاسی (استبداد قاجاری، استعمار، نهضت مشروطه، مجلس) و اجتماعی (جهل، خرافات، وضع زنان، فقر و نابرابری) را در آثار او بررسی نماید. و نشان میدهد که چگونه دهخدا با بهرهگیری از طنز، بیعدالتیهای اجتماعی و عقبماندگی فکری جامعه را به چالش کشید و زمینهساز تحولی بنیادین در نثر معاصر فارسی شد.
دانلودها
مراجع
1. Aryanpour Y. From Saba to Nima. Tehran: Pocket Books Joint Stock Company; 2003.
2. Dehkhoda AA. Biography of Dehkhoda. Dabir-Siyaghi SM, editor. Tehran: Qatreh Publishing; 1983.
3. Aryanpour Y. From Saba to Nima: A 150-Year History of Persian Literature. 6th ed. Tehran: Zavar Publications; 1993.
4. Kasraei S. Criticism and Review of the Works of Allameh Dehkhoda. Tehran: Qatreh Publishing; 1999.
5. Dehkhoda AA. Charand-o Parand. 6th ed. Dabir-Siyaghi SM, editor. Tehran: Tirazheh Publications; 2006.
6. Dehkhoda AA. Dehkhoda Dictionary. Tehran: University of Tehran, Dehkhoda Dictionary Institute; 1946.
7. Estelami M. Literature of the Awakening Period and Contemporary Literature. Tehran: University of the Revolutionary Guards of Iran; 1976.
8. Bahar MT. Stylistics. 6th ed. Tehran: Amirkabir; 1991.
9. Nazem al-Islam K. History of the Awakening of Iranians. Tehran: Amirkabir; 1983.
10. Adamiyat F. The Ideas of Talebof Tabrizi. Tehran: Damavand Publications; 1976.
11. Ajoudani M. Iranian Constitutionalism. Tehran: Akhtaran Publishing; 2003.
12. Lukacs G, Pouyandeh MJ. The Sociology of the Novel. Tehran: Cheshmeh Publishing; 2005.
13. Sartre J-P, Najafi A. What Is Literature? Tehran: Zaman Publishing; 1986.
14. Dehkhoda AA. Charand-o Parand. Dabir-Siyaghi SM, editor. Tehran: Taban Publications; 2001.
15. Dehkhoda AA. Divan. Dabir-Siyaghi SM, editor. Tehran: Tirazheh; 1981.
16. Dehkhoda AA. Proverbs and Aphorisms. 4th ed. Tehran: Amirkabir; 1984.
17. Arian H. Constitutional-era satire and Dehkhoda's role in the formation of contemporary critical prose. Quarterly Journal of Persian Literature, Islamic Azad University. 2012(12):45-68.
18. Azhang M. Social criticism in Dehkhoda's Charand-o Parand. Journal of the Faculty of Literature and Humanities, University of Tehran. 2007(178):99-123.
19. Tabatabai J. Dehkhoda and a reflection on the concept of Iran. Bukhara. 2009(71):222-45.
20. Dabir-Siyaghi SM. An introduction to Charand-o Parand. Dehkhoda Memorial Volume. Tehran: Dehkhoda Dictionary Institute Publications; 1979. p. 1-20.
21. Rafiei Z. Political discourse analysis in the poem Remember the Extinguished Candle. Research Journal of Persian Language and Literature. 2015(31):89-110.
22. Hoghoughi M. Poetry of Our Time: Dehkhoda. Tehran: Negah Publications; 2005.
23. Dehkhoda AA. Divan of Dehkhoda. Moein M, editor. Tehran: Zavar Bookstore; 1955.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 1403 محمد دهناد
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
