تحلیل سهگانۀ تاریک شخصیت در رمانهای رازی در کوچهها و چراغها را من خاموش میکنم
کلمات کلیدی:
سهگانۀ تاریک شخصیت, خودشیفتگی آسیبپذیر, ماکیاولیسم خاموش, سایکوپاتی رابطهای, نقد روانشناختی ادبیات, رمان زنان, فریبا وفی, زویا پیرزادچکیده
این پژوهش با هدف تحلیل دقیق و طبقهبندیشدۀ مؤلفههای سهگانۀ تاریک شخصیت، شامل خودشیفتگی، ماکیاولیسم و سایکوپاتی، در دو رمان «چراغها را من خاموش میکنم» اثر زویا پیرزاد و «رازی در کوچهها» اثر فریبا وفی انجام شده است. مسئلۀ اصلی پژوهش آن است که در رمانهای زننوشت پس از انقلاب اسلامی، تاریکی شخصیت الزاماً در قالب جنایت، خشونت آشکار یا شرارت نمایشی ظاهر نمیشود، بلکه در سطح روابط خانوادگی، سکوتهای عاطفی، مدیریت پنهان اطلاعات، سردی هیجانی، نیاز به دیدهشدن و ناتوانی در همدلی بازنمایی میگردد. روش پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر نقد روانشناختی ادبیات است. دو رمان بر اساس چهار معیار انتخاب شدند: تعلق به رمان زنان پس از انقلاب، مرکزیت شخصیت زن و روایت دروننگر، حضور پررنگ خانواده و خانه بهعنوان میدان قدرت، و امکان استخراج شواهد روایی مرتبط با خودشیفتگی، ماکیاولیسم و سایکوپاتی. واحد تحلیل در این پژوهش شخصیت، کنش، گفتوگو، سکوت، تکگویی درونی، شیوۀ روایت، رابطۀ عاطفی و موقعیت روایی است. شاخصهای خودشیفتگی در متن شامل نیاز به بازشناسی، حساسیت نسبت به نادیدهگرفتهشدن، تمرکز زخمی بر خویشتن و تلاش برای ترمیم تصویر خود بود. شاخصهای ماکیاولیسم شامل پنهانکاری، کنترل عاطفی، مدیریت راز، استفاده ابزاری از نقشهای خانوادگی و هدایت غیرمستقیم روابط بود. شاخصهای سایکوپاتی نیز در سطح ادبی و غیربالینی، به صورت سردی عاطفی، ضعف همدلی، بیحسی روانی، بیتفاوتی نسبت به رنج دیگری و خشونت رابطهای خاموش تعریف شد. یافتهها نشان داد در «چراغها را من خاموش میکنم»، کلاریس حامل خودشیفتگی آسیبپذیر و نیاز به دیدهشدن است؛ آرتوش نمونۀ کنترل خاموش، بیتوجهی عاطفی و بهرهبرداری از نظم خانگی را نشان میدهد؛ و امیل با شنیدن، توجه و ایجاد حس فهمیدهشدن، نقطۀ آشکارکنندۀ خلأ عاطفی کلاریس است. در این رمان، شواهدی مانند فراموشکردن خود هنگام میزچیدن، پرسش از اینکه در میانسالی چه کاری فقط برای خود انجام داده است، و تکرار خاموشکردن چراغها، نشان میدهد که خودشیفتگی نه بهصورت خودبزرگبینی، بلکه به شکل کمبود بازشناسی و حذف تدریجی خود در خانه بازنمایی میشود. در «رازی در کوچهها»، تاریکی شخصیت بیشتر با راز، حافظه، خشونت پدرانه، سکوت مادرانه و کنترل روایت گذشته پیوند دارد. حمیرا از خلال روایت پدر محتضر، فاصله عاطفی، خشم فروخورده و نگاه گاه بیرحمانه به گذشته را آشکار میکند؛ ماهرخ با سکوت، بیحسی و تحمل فشار، نمونۀ سایکوپاتی ثانویه و فرسودگی عاطفی است؛ و عبو با خشونت، کنترل و شکاکیت، الگوی ماکیاولیسم سلطهگر را نمایندگی میکند. سهم اصلی پژوهش آن است که سهگانۀ تاریک شخصیت را از سطح تشخیصگذاری روانشناختی به الگویی تفسیری برای خوانش رمان فارسی منتقل میکند و نشان میدهد در ادبیات زنان ایران، تاریکی شخصیت بیشتر در شکلهای آرام، روزمره، جنسیتمند و رابطهای پدیدار میشود.
دانلودها
مراجع
1. Abrams MH. A Glossary of Literary Terms. Boston: Wadsworth Cengage Learning; 2009.
2. Payandeh H. Psychological Criticism of Literature. Tehran: Morvarid Publishing; 2015.
3. Mirsadeghi J. Elements of Story. Tehran: Sokhan Publishing; 2009.
4. Paulhus DL, Williams KM. The Dark Triad of Personality: Narcissism, Machiavellianism, and Psychopathy. Journal of Research in Personality. 2002;36(6):556-63.
5. Campbell WK, Miller JD. The Handbook of Narcissism and Narcissistic Personality Disorder. Hoboken: Wiley; 2011.
6. Christie R, Geis FL. Studies in Machiavellianism. New York: Academic Press; 1970.
7. Skeem JL. Psychopathic Personality: Bridging the Gap Between Scientific Evidence and Public Policy. Psychological Science in the Public Interest. 2007;8(3):95-162.
8. Pirzad Z. I'll Turn Off the Lights. Tehran: Center Publishing; 2001.
9. Vafi F. A Secret in the Alleys. Tehran: Cheshmeh Publishing; 2008.
10. Mirabedini H. One Hundred Years of Fiction Writing in Iran. Tehran: Cheshmeh Publishing; 2004.
11. Nafisi A. Reading Lolita in Tehran. New York: Random House; 2003.
12. Crenshaw K. Demarginalizing the Intersection of Race and Sex. University of Chicago Legal Forum. 1989;1989(1):139-67.
13. Furnham A, Richards SC, Paulhus DL. The Dark Triad of Personality: A 10 Year Review. Social and Personality Psychology Compass. 2013;7(3):199-216.
14. Eagleton T. Literary Theory: An Introduction. Minneapolis: University of Minnesota Press; 1983.
15. Jones DN, Paulhus DL. Introducing the Short Dark Triad (SD3): A Brief Measure of Dark Personality Traits. Assessment. 2014;21(1):28-41.
16. Bennett A, Royle N. An Introduction to Literature, Criticism and Theory. London: Pearson Education; 2004.
17. Miller JD. Narcissistic Personality Disorder and the DSM-V. Journal of Abnormal Psychology. 2007;116(1):166-73.
18. Kernberg OF. Borderline Conditions and Pathological Narcissism. New York: Jason Aronson; 1975.
19. Babiak P, Hare RD. Snakes in Suits: When Psychopaths Go to Work. New York: HarperCollins; 2006.
20. Goldstein EB. Cognitive Psychology: Connecting Mind, Research, and Everyday Experience. Boston: Cengage Learning; 2015.
21. Kundera M. The Art of the Novel. New York: Grove Press; 1986.
22. Jonason PK, Webster GD. The Dirty Dozen: A Concise Measure of the Dark Triad. Psychological Assessment. 2010;22(2):420-32.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Marjan Ostadi Jafari (Author); Fatemeh Pakrow; Maryam Barzegar (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
