آب بهمثابه میدان کیهانزایی: گذار از آشوب به نظم در متون پیشااسلامی ایران
کلمات کلیدی:
آب, نظم کیهانی, آشوب ازلی, آناهیتا, میترا, اسطورهشناسی ایرانی, تیشترچکیده
متون پیشااسلامی ایران، بهویژه یشتها و منابع اوستایی، نشان میدهند که آب و نیروهای ایزدی مرتبط با آن، بهویژه آناهیتا و میترا، نقش مرکزی در گذار جهان از آشوب ازلی به نظم کیهانی ایفا میکنند. این پژوهش با هدف تحلیل نقش عناصر طبیعی و ایزدان نگهبان آب و حیات، از طریق روش تحلیل اسطورهشناختی تطبیقی و نمادشناسی متون اوستایی و ودایی انجام شده است. منابع مورد بررسی شامل یشتها، بندهش و متون مرتبط با تیشتر، اپام نپات، خرداد و مرداد است که با رویکرد توصیفی ـ تحلیلی تحلیل شدهاند. یافتهها نشان میدهد که آب بهعنوان عنصر مادر و میدان کنش کیهانی، با هدایت آناهیتا، ایزدبانوی آب و باروری، و میترا، ایزد پیمان و نظم کیهانی، نیروهای متضاد طبیعی و ویرانگر را مهار میکند. نبرد تیشتر با اپوش، ظهور اپام نپات در ترکیب آب و آتش، و نگهبانی خرداد و مرداد، نمونههایی از تعامل میان نیروهای آشوب و نظم هستند که با مشارکت ایزدان و نیایش انسانی، موجب باززایی حیات و تثبیت نظم کیهانی میشوند. این تعاملات نه تنها جریان انرژی و آب را در جهان مادی هدایت میکند، بلکه پیوند میان جهان مینوی و مادی را نیز تثبیت میسازد. نتیجهگیری پژوهش تأکید میکند که در جهانبینی پیشااسلامی ایران، نظم کیهانی فرآیندی پویا است که از دل آشوب و تضاد عناصر طبیعی شکل میگیرد و آب، همراه با آناهیتا و میترا، بهمثابه محور کیهانزایی و باززایی، چرخههای حیات، باروری و تداوم هستی را تضمین میکند. این تحلیل، چشماندازی نو برای درک نقش عناصر طبیعی و ایزدان در ساماندهی جهان، بازسازی حیات و تعامل انسان با نیروهای الهی فراهم میآورد و امکان مطالعات تطبیقی با سایر سنتهای اسطورهای و دینی جهان را میگشاید.
دانلودها
مراجع
1. Amoozegar J. Mythological History of Iran. Tehran: SAMT Publications; 2009.
2. Bahar M. A Study of Iranian Mythology. Tehran: Agah; 1997.
3. Eliade M. The Myth of the Eternal Return. Tehran: Tahoori; 1983.
4. Jung CG. Man and His Symbols. Tehran: Jami; 1973.
5. Campbell J. The Power of Myth. Tehran: Markaz Publishing; 2013.
6. Eliade M, Trask WR. The Sacred and the Profane: The Nature of Religion. New York: Harcourt, Brace & World; 1957.
7. Jung CG, Hull RFC. The Archetypes and the Collective Unconscious (Collected Works Vol. 9 Part 1). Princeton: Princeton University Press; 1981.
8. Vakili S, Dehghani A. Babylonian Creation Myth. Tehran: Elm Publications; 2014.
9. Eliade M. A Treatise on the History of Religions. Tehran: Soroush; 1993.
10. Bachelard G, Farrell ER. Water and Dreams: An Essay on the Imagination of Matter. Dallas: Dallas Institute Publications; 1983.
11. Dadagi F. Bundahishn. Tehran: Toos; 1990.
12. Gholizadeh K. Dictionary of Iranian Mythology: Based on Pahlavi Texts. Tehran: Ketab-e Parseh; 2008.
13. Frazer JG. The Golden Bough: Dover Publications; 2002.
14. Bierlein JF. Parallel Myths. Tehran: Markaz Publishing; 2007.
15. Mirfakhraei M. Creation in Religions. Tehran: Institute for Cultural Studies and Research; 1987.
16. Eliade M. Myth and Reality (Perspectives on Myth). Tehran: Markaz Publishing; 2009.
17. Qorashi A. Water and Mountains in Indo-Iranian Mythology. Tehran: Hermes; 2001.
18. Samoudi F. Goddesses in Ancient Iran and India. Tehran: Arvan; 2008.
19. Pourkhaleghi Chatroudi M. The Tree of the Shahnameh: Symbolic Values of the Tree in the Shahnameh. Mashhad: Beh-Nashr; 2002.
20. Shams A. A look at signs and symbols in Ancient Iran. Visual Arts Magazine. 2000(8):194-209.
21. Nikouei A. A comparative study of Iranian and Armenian mythology with an emphasis on the God Mithra. Journal of Art and Civilization of the Orient. 2018;6(19):30-7.
22. Vermaseren MJ, Naderzadeh B. Mithraism (The Cult of Mithras). Tehran: Cheshmeh; 1993.
23. Razi H. Encyclopedia of Ancient Iran. Tehran: Sokhan; 2002.
24. Afifi R. Mythology and Culture of Iran. Tehran: Toos Publications; 1995.
25. Biruni A, Danaseresht A. The Remaining Signs of Past Centuries. Tehran: Amirkabir; 1973.
دانلود
چاپ شده
ارسال
بازنگری
پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Zeynab Nikbakhsh (Author); Rahim Taher; Reza Fahimi (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
