تحلیل اختلافات نگارشی و دگرخوانیها در نخستین تصحیح چاپی دیوان حافظ اثر «میرزا ابوطالبخان تبریزیِ اصفهانیِ لکهنوی» (1791م./ 1206ق.)
DOI:
https://doi.org/10.61838/jtpll.575کلمات کلیدی:
حافظ, ابوطالبخان تبریزی اصفهانی, اختلاف نسخ, دگرخوانی, تصحیح دیوانچکیده
حافظ جزء معدود شعرایی است که دستیابی به صورت نزدیک به اصلِ سرایش اشعارش، از همان روزگار شاعر تا کنون، همواره دغدغۀ ادیبان و سخنوران بوده است، چنانکه تصحیح دیوان حافظ را میتوان یکی از پربسامدترین حوزههای تحقیقات ادبی محسوب کرد. از قرن نهم هجری تا کنون بنا به معیارهای مختلفِ ذوقی و شخصی تا علمی و انتقادی، بسیاری از ادیبان کوشیدهاند دربارۀ سرودههای حافظ اظهارنظر کنند؛ برخی نیز کوشیدهاند دیوان اشعار او را بنحوی، منقّح و مهذّب سازند که اصطلاحاً «تصحیح» نامیده میشود. در تاریخ تصحیح دیوان حافظ، یکی از نخستین کسانی که کوشیده است بنا به ذوق شخصی و با بهرهگیری از چند نسخۀ خطّی، دیوانی یکدست و منسجم، عرضه کند «میرزا ابوطالب خان تبریزی اصفهانی لکهنوی» (1166 ـ 1220ق.) است. تصحیح دیوان میرزا ابوطالبخان را میتوان نخستین تصحیحِ چاپشدۀ دیوان حافظ محسوب کرد که با مقابلۀ دوازده نسخۀ خطّی در 1791م. در کلکتۀ هندوستان منتشر شده است؛ اصل کتاب، امروزه تقریباً به حدّی نایاب است که جز چند جلد محفوظ در کتابخانه «دیوانِ هند» در لندن و کتابخانه «دانشگاه کارولینای شمالی» آمریکا نمونۀ دیگری از آن، مشخّص نشده است. تصحیح میرزا ابوطالب خان علاوه بر مقدّمۀ مفصّل محمّد گلندام و مقدّمهای از خود مصحّح، شامل 557 غزل و 7 قصیده و 103 رباعی و چند شعر در قوالب مختلف است؛ بررسی جنبههای مختلف زبانی و ضبطهای این تصحیح، میتواند در شناخت دگرگونیهای زبانی و معیارهای تصحیح دیوان حافظ در گذر زمان بسیار سودمند باشد و تفاوتهایی میانِ گزینش ابوطالبخان را نسبت به تصحیحاتِ دورۀ معاصر در منظر حافظپژوهان و علاقمندان شعر حافظ قرار دهد.
دانلودها
مراجع
1. Mayel Heravi N. A history of manuscript production and critical editing. 1 ed. Tehran: Library of the Islamic Consultative Assembly; 2000.
2. Tabrizi Isfahani ATK. Masir-e Talebi: The travels of Mirza Abu Taleb Khan. 2 ed. Khadio Jam H, editor. Tehran: Islamic Revolution Publishing and Education Organization; 1984.
3. Nourodini Aghdam Y. Divan of Hafez: The first printed edition. Encyclopedia of Hafez and Hafez Studies. 2. Tehran: Nakhlestan-e Parsi; 2018. p. 1114-9.
4. Mahjoub MJ. Printed divans of Hafez from the past to the present. Ketab-e Jomeha. 1988(13):5-84.
5. Tabrizi Isfahani Lakhnavi ATK. The Divan of Khwaja Hafez Shirazi with preface and odes. 1 ed. Calcutta, India: A. Abjan; 1791.
6. Nourodini Aghdam Y, Koupa F. The first printed edition of the Divan of Hafez: The edition of Mirza Abu Taleb Khan and Richard Johnson, Calcutta, India, 1791. Nameh-ye Farhangestan. 2017;16(2):73-81.
7. Rampuri Ga-DM. Ghiyath dictionary. Dabir Siyaqi M, editor. Tehran: Kanun-e Marefat; 1826.
8. Dehkhoda AA. Dehkhoda dictionary. Shahidi SJ, editor. Tehran: Dehkhoda Institute; 1998.
9. Najafi A. Let us not write incorrectly. 14 ed. Tehran: University Publishing Center; 2008.
10. Hamidian S. Sharh-e Shogh: Commentary and analysis of Hafez's poetry. Tehran: Ghatreh; 2010.
11. Farzad M. Hafez: The authenticity of the ghazals and accuracy of the words. Tehran: Kayhan; 1970.
12. Anvari H, Ali Abbasabadi Y. Sokhan dictionary of correct writing. 1 ed. Tehran: Sokhan; 2006.
13. Monshi N. Kalila and Dimna. 11 ed. Minovi M, editor. Tehran: Amir Kabir; 1994.
14. Hafez Shirazi Sa-DM. Divan of Hafez. 10 ed. Qazvini M, Ghani Q, Jarbezadar A, editors. Tehran: Asatir; 2022.
15. Heravi H. Commentary on Hafez's ghazals. 11 ed. Tehran: Farhang-e Nashr-e Now; 2002.
16. Hafez Shirazi Sa-DM. Divan of Hafez: Edited by Sayeh. 19 ed. Ebtehaj H, editor. Tehran: Karnameh; 2016.
17. Nezami Aruzi AiO. Four discourses. Moin M, editor. Tehran: Armaghan; 1948.
18. Hafez Shirazi Sa-DM. Divan of Hafez. 2 ed. Natel Khanlari P, editor. Tehran: Kharazmi; 1996.
19. Rastgoo SM. In pursuit of that acquaintance: Unfamiliar acquaintances, book two. 1 ed. Tehran: Ney; 2016.
20. Anvari H. Sokhan comprehensive dictionary. 2 ed. Tehran: Sokhan; 2006.
21. Khorramshahi B. The mind and language of Hafez. 3 ed. Tehran: Nahid; 2005.
22. Ghani Q. History of the age of Hafez. 8 ed. Tehran: Zavvar; 2001.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Yahya Nouraldini Aghdam; Saeed Karimi Qare Baba (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.