بررسی و تحلیل پدیدۀ استعمار و استعمارستیزی در مکتب داستانی جنوب ایران(مورد مطالعه: رمان‌های «انتری که لوطیش مرده بود»، «تنگسیر»، «همسایه‌ها» و «دلیران تنگستان»)

چکیده

پژوهش حاضر با هدف واکاوی پدیدۀ استعمار و اشکال مقاومت در برابر آن در ادبیات داستانی جنوب ایران انجام شده است. این مطالعه با اتخاذ رویکردی تطبیقی-تحلیلی، چهار رمان شاخص «انتری که لوطیش مرده بود»، «تنگسیر»، «همسایه‌ها» و «دلیران تنگستان» را مورد بررسی قرار داده است. فرض بنیادین مقاله بر این است که ادبیات جنوب، به مثابۀ آیینۀ تجربۀ زیسته و عینی مردمان این خطه از سلطۀ استعماری، به ویژه بریتانیا، عمل می‌کند و ریشه‌های مقاومت در آن، برآمده از بافت تاریخی، فرهنگی و اجتماعی منحصربه‌فرد منطقه است. چارچوب نظری پژوهش، ترکیبی از آرای اندیشمندان حوزۀ مطالعات پسااستعماری، شامل ادوارد سعید (شرق‌شناسی و امپریالیسم فرهنگی)، آنتونیو گرامشی (هژمونی)، استوارت هال (بازنمایی) و میشل فوکو (قدرت و مقاومت) است. یافته‌ها نشان می‌دهد که استعمار در جنوب ایران پدیده‌ای چندبعدی (سیاسی، اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی) بوده و نویسندگان جنوب با بهره‌گیری از ظرفیت‌های زبانی، روایی و نمادین بومی، موفق به بازنمایی این ابعاد و همچنین صور مختلف مقاومت (فردی، جمعی، مسلحانه، فرهنگی و نمادین) شده‌اند. این آثار نه تنها روایتگر رنج تاریخی هستند، بلکه خود به عنوان کنش‌هایی گفتمانی، در مقاومت در برابر هژمونی استعماری، بازتعریف هویت بومی و تقویت آگاهی جمعی نقش ایفا کرده‌اند. در نتیجه، ادبیات داستانی جنوب ایران را می‌توان گفتمانی مقاومت‌آفرین و بستری مؤثر برای مطالعه‌های پسااستعماری در بافت ایران دانست.