واکاوی ساختار نحوی و کارکردهای معنایی اسم موصول در منظومه «لسان العرب فی علوم الأدب» اثر شعبان الآثاری

چکیده

منظومه لسان العرب فی علوم الأدب اثر شعبان بن محمد بن علی الآثاری از جمله منظومه‌های آموزشی کمتر شناخته‌شده قرن نهم هجری است که با هدف آموزش مجموعه‌ای از علوم ادبی به شیوه‌ای منظوم سروده شده است. یکی از مباحث نحوی مطرح در این اثر، اسم موصول و احکام نحوی و معنایی آن است که در عین اختصار، از انسجام آموزشی و دقت علمی برخوردار است. پژوهش حاضر با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایه متن تصحیح‌شده منظومه، به بررسی ساختار نحوی اسم موصول و تحلیل کارکردهای معنایی آن می‌پردازد. نتایج پژوهش نشان می‌دهد که الآثاری در تبیین اسم موصول، ضمن پایبندی به اصول نحو کلاسیک، تلاش کرده است قواعد بنیادین را با زبانی موجز و آموزشی سامان دهد. همچنین میان ساختار نحوی و دلالت‌های معنایی اسم موصول پیوندی منسجم برقرار کرده و نقش آن را در تحقق انسجام متن، رفع ابهام مرجع و تکمیل معنا برجسته ساخته است. مقایسه این شیوه با منابع کلاسیک نحو نشان می‌دهد که منظومه لسان العرب فی علوم الأدب افزون بر ارزش آموزشی، از حیث سازمان‌دهی مطالب و شیوه ارائه قواعد نیز دارای ویژگی‌هایی است که آن را در شمار منظومه‌های آموزشی قابل توجه علوم ادبی قرار می‌دهد.