بررسی مجاز در غزل‌های جامی و نقش آن در آفرینش معنا
DOI:
https://doi.org/10.61838/jtpll.470کلمات کلیدی:
مجاز, غزل, جامی, آفرینش معنا, علم بیانچکیده
مجاز از برجسته‌ترین شگردهای بیانی در شعر فارسی است که شاعر به یاری آن، از معنای ظاهری واژه‌ها فراتر می‌رود و مفاهیم گسترده‌تر و عمیق‌تری را در قالب الفاظی فشرده و هنرمندانه بیان می‌کند. غزل‌های عبدالرحمن جامی، شاعر برجستۀ قرن نهم هجری، سرشار از کاربردهای گوناگون مجاز است که در شکل‌دهی به تصاویر شعری، انتقال مفاهیم عرفانی و ایجاد لایه‌های معنایی نقش چشمگیری دارد. پژوهش حاضر با هدف بررسی گونه‌های مجاز در غزل‌های جامی و تبیین نقش آن‌ها در آفرینش معنا انجام شده است. روش تحقیق در این پژوهش توصیفی ـ تحلیلی و مبتنی بر بررسی نمونه‌های منتخب از غزل‌های جامی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که جامی با بهره‌گیری از انواع مجاز مرسل، مجاز عقلی و روابط گوناگون مجازی همچون جزئیت و کلیت، سببیت و مسبّبیت، حالیت و محلیت، آلیت و معلولیت، مجاورت و اعتبار ماکان و ما یکون، ظرفیت‌های معنایی زبان شعر را گسترش داده است. در غزل‌های او، مجاز تنها ابزاری برای زیباسازی سخن نیست، بلکه نقش مهمی در انتقال اندیشه‌های عرفانی، بیان تجربه‌های عاشقانه، برجسته‌سازی جمال معشوق و فشرده‌سازی مفاهیم پیچیدۀ معنوی دارد. بررسی شواهد نشان می‌دهد که بسیاری از مفاهیم انتزاعی مانند عشق، معرفت، وصال، سلوک و حقیقت الهی، به واسطۀ کاربردهای مجازی در قالب تصاویر محسوس و قابل دریافت عرضه شده‌اند. ازاین‌رو، مجاز در شعر جامی عاملی مؤثر در پیوند میان لفظ و معنا و یکی از عناصر اصلی در آفرینش زیبایی‌شناختی و معنایی غزل‌های او به شمار می‌آید.
دانلودها
مراجع
1. Moazzeni AM, Karami L. A Rhetorical Analysis of Coquetry and Supplication in Jami's Ghazals. Literature and Languages: Journal of Rhetorical-Linguistic Studies. 2025(41):364-94.
2. Ghezelsofla Z, Shabani A, Fazeli H. An Examination of the Relationship Between God and Humanity in Attar's Mosibat-nameh and Jami's Haft Awrang. Doctrinal and Theological Research. 2021;11(43):221-40.
3. Ghezelsofla Z, Shabani A, Fazeli M. The Relationship Between God and Humanity in Jami's Works. Persian Language and Literature, Islamic Azad University, Sanandaj Branch. 2020;12(43):115-28.
4. Bahraminia H, Abbasi F, Norouz M, Zia Khodadadian M. An Examination of Jami's Views on Specific Prophethood in His Divan with Reference to the Foundations of Islamic Theology. Comparative Literature Inquiry. 2020;4(11):26-53.
5. Dayf S. The History and Development of the Sciences of Rhetoric. Tehran: SAMT; 2004.
6. Homai Ja-D. Techniques of Rhetoric and Literary Devices. Tehran: Homa Publishing Institute; 2012.
7. Homai Ja-D. Semantics and Rhetoric. Tehran: Homa Publishing Institute; 1995.
8. Shamisa S. Rhetoric. Tehran: Ferdows; 2004.
9. Tajlil J. Semantics and Rhetoric. Tehran: University Publishing Center; 2018.
10. Al-Jurjani Aa-Q. Dala'il al-I'jaz fi al-Qur'an. Mashhad: Astan Quds Razavi Publications; 1989.
11. Shamisa S. The Development of the Ghazal in Persian Poetry from Its Origins to the Present. 3rd ed. Tehran: Ferdows; 2021.
12. Dehkhoda AA. Dehkhoda Dictionary. 2nd ed. Tehran: University of Tehran; 1998.
13. Ali F. The Development of the Ghazal in Persian Poetry. Persian Literature. 2006(6):95-114.
14. Mohabbati M. Jami: Nur al-Din Abd al-Rahman ibn Ahmad. Encyclopaedia of the World of Islam. 9. Tehran: Encyclopaedia Islamica Foundation; 2024.
15. Hekmat AA. Jami: Research on the Life and Poetic and Prose Works of the Seal of Poets. Tehran: Tous; 1941.
16. Mo'tamen Za-A. The Evolution of Persian Poetry. Tehran: Tahouri; 1960.
17. Aristotle. Poetics. Tehran: Amir Kabir; 1990.
18. Jami Na-DAa-RiA. Divan of Poems. Tehran: Written Heritage Research Center; 1999.
19. Fotouhi M. The Rhetoric of Image. Tehran: Sokhan; 2025.
20. Pournamdarian T. My House Is Cloudy. Tehran: Soroush; 1998.
21. Abdolalizadeh R, Farzi HR, Masarrat M. An Examination of the Image of the Beloved in the Divan of Abd al-Rahman Jami. Baharestan-e Sokhan. 2023;20(59):43-60.
دانلودها
گاه‌شمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Mohammad Reza Keyvanloo Shahrestanaki (Author); Mandana Alimi; Mohammad Sharif Hoseini (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
