آب به مثابه کهن الگوی گذار و باززایی در اساطیر پیش از اسلام
کلمات کلیدی:
اسطوره, کهن الگو, آفرینش آب, آناهیتا, اوستاچکیده
آب به‌عنوان یکی از عناصر بنیادین هستی، در نظام‌های اسطوره‌ای ملل مختلف نقشی محوری در تبیین آفرینش، باروری، تداوم حیات و نظم کیهانی ایفا می‌کند. اسطوره‌ها با زبانی نمادین، پیوند انسان و جهان را در نسبت با این عنصر حیاتی بازمی‌نمایانند. در اساطیر ایرانِ پیش از اسلام، آب نه‌تنها عنصری طبیعی، بلکه مفهومی قدسی و کهن‌الگویی است که در قالب ایزدان و نیروهای مینوی همچون اردویسور آناهیتا، خرداد و امرداد و نیز در کنش‌ها و آزمون‌های قهرمانانی چون جمشید، فریدون، گرشاسپ و کیخسرو جلوه‌گر می‌شود. مقاله حاضر با تکیه بر رویکرد نقد اسطوره‌ای و کهن‌الگویی و به روش توصیفی–تحلیلی، به بررسی کارکردها و دلالت‌های نمادین کهن‌الگوی آب در متون کهن ایرانی، به‌ویژه اوستا و روایت‌های اساطیری وابسته به آن، می‌پردازد. در این بررسی، جلوه‌های مختلف آب در فرایند آفرینش جهان، آیین‌های تطهیر، باران‌خواهی، گذر آیینی قهرمان از آب و باززایی و دوبارگی او، جاودانگی و روئین‌تنی، و نیز نقش آب در حفظ و بازتولید نظم کیهانی تحلیل می‌شود. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که کهن‌الگوی آب در اساطیر ایران باستان، کارکردی چندلایه و ساختاری دارد و افزون بر نقش حیاتی در تداوم زندگی مادی، به‌عنوان واسطه‌ای میان جهان مینوی و گیتیانه عمل می‌کند. این کهن‌الگو با تثبیت مفاهیمی چون پاکی، باروری، مشروعیت قدرت و پیروزی بر نیروهای آشوب، جایگاهی اساسی در شکل‌دهی به نظام فکری و اسطوره‌ای ایرانیانِ پیش از اسلام داشته است.
دانلودها
مراجع
1. Nasri Ashrafi J, Shirzadi Ahvadasti E, Sahraei A. From ritual to performance. Tehran: Aroon; 2012.
2. Eliade M. An essay on the history of religions. Tehran: Saroush; 1949.
3. Eliade M. The myth of the eternal return. Tehran: Tahoori; 1954.
4. Eliade M. Perspectives of myth. Tehran: Markaz; 1963.
5. Group of Authors. Myth and symbol: Collection of articles. Tehran: Saroush; 2008.
6. Barth R. Myth of today. Tehran: Markaz; 2007.
7. Hall J. Iconographic culture of symbols in Eastern and Western art. Tehran: Contemporary Culture; 2004.
8. Dadgi F. Benadesh. Tehran: Toos; 1990.
9. Qolizadeh K. Iranian mythology culture based on Pahlavi texts. Tehran: Parsa; 2008.
10. Afifi R. Myths and Iranian culture in Pahlavi writings. Tehran: Toos; 1995.
11. Yahaghi MJ. Myth culture and narrative references in Persian literature. Tehran: Saroush; 2006.
12. Chavelier J, Griban A. Culture of symbols. Tehran: Nik Bookstore; 2005.
13. Campbell J. The hero with a thousand faces. Mashhad: Gol Afshar; 1949.
14. Razi H. Avestan name culture. Tehran: Foruhar; 1967.
15. Moulai C. Meaning of the name Fereydun and its connection with three mythological forces. Journal of Literary Studies. 2009;167:151-75.
16. Bachelard G. Psychoanalysis of fire. Tehran: Toos; 1985.
17. Rashid Mahsoul MT. Selected Zadsperm. Tehran: Institute of Human Sciences and Cultural Studies; 2006.
18. Delashaux ML. The symbolic language of fairy tales. Tehran: Toos; 1987.
19. Sarlou KA. Culture of symbols. Tehran: Dastan; 2010.
20. Jung CG. Man and his symbols. Tehran: Jamie; 2003.
21. Safa ZA. Epic poetry in Iran. Tehran: Ferdous; 1999.
22. Pourdavood E. Yashts. Tehran: Tahoori; 1968.
23. Minuyi Kherad. Minuyi Kherad. Tehran: Toos; 2000.
24. Razi E. Origin and relation of ancient Iranian religions. Tehran: Dur; 2006.
25. Shaygan D. Mental idols and eternal memory. Tehran: Amir Kabir; 1999.
26. Tafzili A. History of Iranian literature before Islam. Tehran: Sakhn; 1997.
دانلود
گاه‌شمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2026 Zeynab Nikbakhsh (Author); Rahim Taher; Reza Fahimi (Author)
این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.
