قدرت و هویت در ادبیات داستانی معاصر فارسی: خوانشی بر مبنای نظریه فوکو (مطالعه موردی: آثار معاصر 1400-1405)
DOI:
https://doi.org/10.61838/jtpll.565کلمات کلیدی:
قدرت, هویت, ادبیات داستانی معاصر فارسی, میشل فوکو, گفتمان, سوژهشدگی, مقاومتچکیده
پژوهش حاضر با هدف تحلیل بازنمایی قدرت و هویت در ادبیات داستانی معاصر فارسی طی سالهای 1400 تا 1405 و بر مبنای چارچوب نظری میشل فوکو انجام شده است. مسئله اصلی پژوهش آن است که روابط قدرت چگونه در متنهای داستانی معاصر بازنمایی میشوند و این روابط چه نقشی در شکلگیری، تثبیت، بحران و بازتعریف هویت شخصیتها ایفا میکنند. پژوهش با رویکردی کیفی، تفسیری و مبتنی بر تحلیل گفتمان انجام شده و مجموعهای از رمانها و داستانهای معاصر فارسی که از نظر موضوعی با قدرت، هویت، خانواده، جنسیت، روابط نسلی، اقتصاد، نظارت اجتماعی و مقاومت ارتباط داشتهاند، بهصورت هدفمند مورد بررسی قرار گرفتهاند. مفاهیمی مانند قدرت/دانش، گفتمان، سوژهشدگی، هنجارسازی، قدرت انضباطی، حکومتمندی و مقاومت بهعنوان محورهای اصلی تحلیل به کار گرفته شدهاند. یافتهها نشان میدهد که قدرت در آثار مورد بررسی عمدتاً بهصورت شبکهای پراکنده و در قالب روابط روزمره خانوادگی، جنسیتی، اقتصادی، آموزشی، شغلی، فرهنگی و رسانهای عمل میکند. خانواده، انتظارات جنسیتی، معیارهای موفقیت اجتماعی، موقعیت اقتصادی و داوری دیگران از مهمترین سازوکارهای شکلدهنده هویت شخصیتها هستند. همچنین، نظارت اجتماعی و درونیشدن نگاه دیگران موجب میشود شخصیتها در بسیاری از موارد خود به عامل تنظیم و کنترل رفتار خویش تبدیل شوند. بحران هویت نیز عمدتاً زمانی شکل میگیرد که فرد میان چند گفتمان و انتظار متعارض قرار میگیرد. در مقابل، مقاومت از طریق استقلال اقتصادی، ترک روابط محدودکننده، تغییر سبک زندگی، مهاجرت، سکوت، بازتعریف نقشهای اجتماعی و بازسازی روایت شخصی بروز مییابد. در مجموع، هویت در ادبیات داستانی معاصر فارسی پدیدهای ثابت و ازپیشتعیینشده نیست، بلکه محصول تعامل مستمر میان قدرت، گفتمان، تجربه فردی و مقاومت است.
دانلودها
مراجع
1. Karimi Goleh N, editor A Study of Fiction Literature in Contemporary Persian Books. Sixth International Conference on Psychology, Educational Sciences, and Social Studies; 2023.
2. Ghahremani F, Sarvari Yaghoubi A, Moradi M. Stylistics of Contemporary Poetry Quatrains with Emphasis on Simplification. Sabk-Shenasi-ye Nazm va Nasr-e Farsi (Behar-e Adab) (Stylistics of Persian Poetry and Prose (Spring of Literature)). 2023;16(4):67-84.
3. Kazemi Baltork E, Arab-Mofrad N. Representation of Feminine Identity in Contemporary Language and Fictional Literature. Research in Contemporary Language and Literature. 2022;14(3):71-89.
4. Habibi L. An Analysis of Female Identity in Simin Daneshvar's Novel Jazireh-ye Sargardani with an Existential Feminist Approach. Journal of Contemporary Iranian Fiction Research. 2023;8(2):93-107.
5. Townley B. Foucault, Power/Knowledge, and Its Relevance for Human Resource Management: Routledge; 2019. 215-42 p.
6. Ghanbari H. Semantic Power and Reading Structure: From the Thought of Althusser, Gramsci, and Foucault. Tehran: Negah-e Moaser; 2017.
7. Maleki H. The Image of Man and Power in Contemporary Persian Stories. New Literary Criticism Studies. 2023(18):45-72.
8. Ebadi M. Critique of Power Discourses in Ahmad Shamloo's Poetry. Iranian Cultural Research. 2022;12(3):89-111.
9. Abyar Ghomsari M, Shajari R. Dominance of Iranian-Islamic Identity Components in Iranian Realism: With Emphasis on the Novel Savushun. Journal of Fiction Literature Research. 2025;14(3):1-27.
10. Tahir A, Qayyum T, Hamid N. A Corpus Stylistic Analysis of National Identity Reconstruction in Postcolonial Fiction: The Case of Burnt Shadows. 2025.
11. Ryan L. Instagram, Influencers and Followers: Towards a Feminist Foucauldian-Deleuzian Sociology of Algorithmic Bio-Power in the Online Economy. Irish Journal of Sociology. 2026;34(1):88-108.
12. Jong A. Social theory and navigating indeterminacy: a configurational analysis of Iranian youth's identity construction in contemporary Iran. Societies. 2024;14(3):32.
13. Shadman Y, Saberi H. Investigating the identity crisis in the works of Palestinian storytellers (Relying on the novel Men in the Sun by Ghassan Kanafani). Fiction Literature. 2022(1):73-90.
14. Garcia D, Ocampo-Salazar C. Unveiling Power Dynamics in Latin American Economic Education: A Foucauldian Analysis of Development Economics Discourses. Citizenship, Social and Economics Education. 2024.
15. Worku MY. Hybrid Governmentality: A Foucauldian Analysis of Power-Knowledge Dynamics in Ethiopian Education System (1991–2018). Power and Education. 2025.
دانلودها
گاهشمار انتشار
- ارسال
- بازنگری
- پذیرش
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Hadi Akbarzadeh (Author); Fatemeh Taghavi Ziarat

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.