Maher Publishing Institute گنجینه زبان و ادبیات فارسی 3060-7930 4 تابستان 1405 1405 04 01 Sama‘ and Its Manifestations in Hafez’s Poetry سماع و جلوه‌های آن در شعر حافظ 1 15 FA حجت اله رئیسی دکتری زبان و ادییات فارسی، مدرس دانشگاه زابل،‌ زابل. ایران ابراهیم واشقانی فراهانی دانشیار زبان و ادبیات فارسی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران زهرا تدین دانشجوی دکتری زبان و ادبیات غنایی، مدرس دانشگاه، مرکز تحصیلات تکمیلی، دانشگاه پیام نور، تهران، ایران. محمد مجوزی دانشیار زبان و ادییات فارسی ، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه زابل‌، زابل، ایران Journal Article 1404/09/18 <p>This study examines the concept of Sama‘ as one of the most significant mystical practices within the Divan of Hafez, aiming to analyze its various dimensions and representations in his poetry. The paper begins by addressing the origins and nature of Sama‘ in Sufi tradition, highlighting its function as a medium for attaining spiritual states and mystical insight. Through a close reading of selected verses, the study explores different manifestations of Sama‘, including the depiction of Sama‘ gatherings, its psychological and spiritual effects on the mystic, the conditions and etiquette governing such rituals, and the role of music and musical instruments in inducing ecstasy and transcendence. The findings indicate that Hafez perceives Sama‘ not merely as a physical or ritualistic act but as a profound spiritual experience that facilitates detachment from worldly attachments and movement toward ultimate truth. Moreover, Hafez employs rich symbolic imagery and poetic devices to convey complex mystical meanings, enabling readers to engage in a shared experience of spiritual enthusiasm and aesthetic pleasure. The study also reveals Hafez’s emphasis on the power of poetry within Sama‘ gatherings and his implicit assertion of the superiority of his own verses in evoking mystical states. Ultimately, Sama‘ in Hafez’s poetry functions as a multilayered concept encompassing aesthetic, mystical, and psychological dimensions, reflecting the poet’s deep worldview and inner experiences.</p> <p>این پژوهش به بررسی مفهوم «سماع» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین آیین‌های عرفانی در دیوان حافظ می‌پردازد و می‌کوشد ابعاد مختلف این پدیده را در شعر او تحلیل و تبیین کند. در آغاز، به خاستگاه و ماهیت سماع در سنت تصوف اشاره شده و نقش آن به‌عنوان ابزاری برای وصول به حالات روحانی و تجربه‌های شهودی مورد توجه قرار گرفته است. سپس با تحلیل ابیات مختلف دیوان حافظ، جلوه‌های گوناگون سماع از جمله توصیف مجالس سماع، تأثیر آن بر سالک، شرایط و آداب حضور در این مجالس، و نیز نقش موسیقی و آلات موسیقی در ایجاد وجد و بی‌خودی بررسی شده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که حافظ سماع را نه صرفاً یک عمل ظاهری، بلکه تجربه‌ای عمیقاً معنوی می‌داند که موجب رهایی از تعلقات مادی و تقرب به حقیقت مطلق می‌شود. همچنین، شاعر با بهره‌گیری از تصاویر بدیع و نمادین، مفاهیم پیچیده عرفانی را در قالبی هنری بیان کرده و مخاطب را در تجربه‌ای مشترک از شور و جذبه معنوی سهیم می‌سازد. از دیگر نتایج پژوهش، توجه حافظ به نقش شعر در مجالس سماع و برتری اشعار خود در ایجاد تأثیر معنوی است. در نهایت، می‌توان گفت که سماع در شعر حافظ کارکردی چندلایه دارد که همزمان شامل ابعاد زیبایی‌شناختی، عرفانی و روان‌شناختی است و بازتابی از جهان‌بینی عمیق و تجربه‌های درونی شاعر به‌شمار می‌رود.</p> https://jtpll.com/index.php/jtpll/article/download/326/202