Maher Publishing Institute گنجینه زبان و ادبیات فارسی 3060-7930 4 تابستان 1405 1405 04 01 An Examination of the Various States of the Mystic During and After the Occurrence of the Gnostic Experience (With Emphasis on Ṭabaqāt al-Ṣūfiyya, Asrār al-Tawḥīd, and Sharḥ-e Shaṭḥiyyāt) بررسی احوال مختلف عارف حین و پس از وقوع تجربه معرفتی( با تکیه بر طبقات الصوفیه؛ اسرار التوحید؛ شرح شطحیات) 1 26 FA زهرا سلطان محمدی دانشجوی دکتری، گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران هانیه صدری مجد گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی (ره) شهرری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران. زهره نورائی نیا گروه زبان و ادبیات فارسی، واحد یادگار امام خمینی (ره)، شهر ری، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران Journal Article 1404/07/01 <p>In Islamic mysticism, the apprehension of the truth of existence is attained neither through sensory perception nor through rational argumentation, but rather through an inner, immediate, and unmediated experience known as the gnostic experience or mystical unveiling (kashf wa shuhūd). This form of knowledge arises from the unveiling of the heart and the awakening of the inner self, elevating the spiritual seeker beyond the level of outward appearances toward the realm of existential truth. Within this perspective, knowledge is understood as existential and experiential; it represents a transformative event that reconfigures the individual’s relationship with the self, the world, and the Divine, influencing all dimensions of human life. The attainment of such knowledge constitutes a gradual process grounded in spiritual wayfaring (sulūk). Along this path, the seeker traverses multiple stages referred to in mystical literature as states (aḥwāl) and stations (maqāmāt). States are transient and involuntary spiritual conditions that emerge through divine attraction, giving rise to experiences such as fear, hope, longing, ecstasy, intimacy, or awe. Stations, by contrast, are more stable spiritual ranks achieved through disciplined striving, ascetic practice, vigilance, and practical adherence to religious law. Purification of the self, continuous remembrance (dhikr), retreat, and the restraint of egoistic desires are considered essential prerequisites of this spiritual journey. At the culmination of this path, the mystical experience occurs—an event marked by profound transformation in ordinary structures of perception, leading the mystic toward ecstasy, bewilderment, and at times a sense of annihilation (fanāʾ) within Absolute Reality. In such moments, ordinary language proves inadequate to articulate the experience, and impassioned utterances known as shaṭḥiyyāt—symbolic or paradoxical expressions conveyed through metaphor and allusion—may emerge. Following the subsiding of spiritual attraction, the mystic may enter a period of silence and contemplation; if the experienced states become stabilized, the individual attains a lasting spiritual station characterized by tranquility, equilibrium, and a worldview imbued with love and compassion. Nevertheless, a fundamental question arises: how are the mystic’s conditions and states described in the stages preceding the experience, during its occurrence, and after its completion? Furthermore, how are these states expressed and represented across different mystical texts? Are such experiences presented within a unified conceptual framework, or does each work articulate them through distinct linguistic and interpretive approaches? The present study addresses these questions through a comparative analysis of three major works of Persian Sufi prose: Ṭabaqāt al-Ṣūfiyya by Khwāja ʿAbdullāh Anṣārī, Asrār al-Tawḥīd by Muḥammad ibn Munawwar, and Sharḥ-e Shaṭḥiyyāt by Rūzbihān Baqlī Shīrāzī. The findings indicate that each text presents the mystic’s states through a distinct structural and linguistic framework—ranging from law-oriented moderation to love-centered and ecstasy-driven modes of expression. This diversity reflects the plurality of mystical discourses in interpreting the gnostic experience and demonstrates the varied stylistic and conceptual strategies through which Sufi prose articulates mystical consciousness.</p> <p>در عرفان؛ درک حقیقت هستی نه از طریق ادراک حسی و نه از رهگذر استدلال عقلانی، بلکه در پرتو تجربه‌ای درونی، حضوری و بی‌واسطه ادراک می‌شود؛ تجربه‌ای که از آن با عنوان «تجربه معرفتی» یا کشف و شهود یاد می‌شود. این معرفت، حاصل انکشاف قلب و بیداری باطن است و سالک را از سطح ظواهر فراتر می‌برد و به ساحت حقیقت وجود رهنمون می‌سازد. در این نگرش، معرفت امری وجودی و زیستنی است؛ تحولی که نسبت انسان را با خود، جهان و خداوند دگرگون می‌کند و تمامی ابعاد حیات او را تحت تأثیر قرار می‌دهد. دستیابی به این معرفت، فرایندی تدریجی و مبتنی بر سیر و سلوک است. سالک در این مسیر، منازل متعددی را طی می‌کند که در ادبیات عرفانی از آن‌ها با عنوان «احوال» و «مقامات» یاد می‌شود. احوال، کیفیات روحی گذرا و غیرارادی‌اند که در اثر جذبه‌های الهی پدید می‌آیند و حالاتی چون خوف، رجا، شوق، وجد، انس یا هیبت را رقم می‌زنند؛ در حالی که مقامات مراتبی پایدارترند که با مجاهدت، ریاضت، مراقبه و التزام عملی به شریعت حاصل می‌شوند. تزکیه نفس، ذکر مداوم، خلوت و مهار خواهش‌های نفسانی از مقدمات ضروری این سلوک به شمار می‌روند. در اوج این مسیر، تجربه عرفانی رخ می‌دهد؛ تجربه‌ای که با دگرگونی عمیق در ساختار ادراک عادی همراه است و عارف را به وجد، حیرت و گاه احساس فنا در حقیقت مطلق می‌رساند. در چنین لحظاتی، زبان عادی از بیان تجربه ناتوان می‌شود و گاه سخنانی شورمندانه معروف به «شطحیات» و یا «رمز گونه» در قالب استعاره و کنایه بر زبان جاری می‌شود. پس از فروکش‌کردن جذبه، عارف ممکن است دوره‌ای از سکوت و تأمل را پشت سر گذارد و در صورت تثبیت احوال، به مقامی پایدار دست یابد که با آرامش، تعادل و نگرشی آکنده از عشق و شفقت همراه است. با این همه، پرسش اساسی آن است که احوال و حالات عارف در مراحل پیش از تجربه، حین وقوع آن و پس از آن چگونه توصیف می‌شوند و نحوه بیان و تصویرپردازی این حالات در متون مختلف عرفانی به چه شکل است؟ آیا این احوال در چارچوبی واحد و همگون عرضه می‌شوند یا هر اثر با زبان و رویکردی خاص به تبیین آن‌ها می‌پردازد؟ پژوهش حاضر با تمرکز بر سه اثر برجسته نثر عرفانی فارسی، یعنی طبقات الصوفیه اثر خواجه عبدالله انصاری، اسرارالتوحید اثر محمد بن منور و شرح شطحیات اثر روزبهان بقلی شیرازی، به تحلیل تطبیقی این مسئله می‌پردازد. نتایج نشان می‌دهد که در هر یک از این آثار، احوال عارف با ساختاری متفاوت و در قالب زبانی خاص ـ از شریعت‌محوری و اعتدال تا عشق‌محوری و بیان جذبه‌مدار ـ تبیین شده است؛ امری که بیانگر تنوع گفتمان‌های عرفانی در فهم تجربه معرفتی و شیوه بیان آن در نثر صوفیانه است.</p> https://jtpll.com/index.php/jtpll/article/download/295/233